Pierwsza Polska Konstytucja

W XVIII wieku Polska była krajem paradoksów. Podczas kiedy jej znaczenie polityczne i militarne w Europie uległo zmniejszeniu, rozwój intelektualny doszedł do takiego punktu, że okres ten jest do dnia dzisiejszego znany w historii Polski jako „Wiek Oświecenia”. Przyczyny słabości politycznej mogą wiązać się z przywilejami danymi szlachcie, której interesy nie zawsze pokrywały się z interesami państwa. Osłabiona władza królewska podlegała dalszemu zmniejszeniu, co wpływało negatywnie na politykę zagraniczną państwa. Brak stabilności w polskiej polityce był na rękę sąsiednim krajom: Rosji, Prusom i Austrii, które bały się tego największego państwa w Europie. Między XVI i XVIII wiekiem władza ustawodawcza w Polsce była w rękach sejmu i senatu. Królowie byli wybierani od 1573 roku. Nieszczęściem był fakt, że zarówno w sejmie jak i w senacie większość miała szlachta posiadająca indywidualną siłę veta (liberum veto). W takim klimacie bałaganu i braku jednomyślności zwiastujących upadek polskiego imperium rodziły się nowe idee postępowe.

W 1764 r. nowym królem został wybrany Stanisław August Poniatowski. Mając 32 lata, okazał się człowiekiem z solidnym wykształceniem i wyjatkową inteligencją. Ażeby podwyższyć dochody państwa zakładał manufaktury, popierał sztukę itp. W 1765 r. w dużej mierze przyczynił się do założenia Szkoły Kadetów, która była pierwszą tego rodzaju świecką szkołą w Polsce. Usiłował zyskać poparcie opinii publicznej i akceptację swoich pomysłów przez popularne czasopisma. Jego współpracownik Andrzej Zamoyski przedstawił parlamentowi projekt reform, który zawierał przede wszystkim ograniczenie używania liberum veto. Szlachta uznała to za zagrożenie dla swoich przywilejów i wrogowie króla zwrócili się do Rosji i Prus o pomoc. Plan rzeczywistego osłabienia Polski przedstawiła Rosja. Został on podpisany w 1772 r. W naszej historii jest to data pierwszego rozbioru Polski, w wyniku którego straciliśmy dużą część naszego terytorium na rzecz Rosji, Prus i Austrii: 30 procent polskiej ziemi i 35 procent ludności.

Pomimo przedstawionego powyżej rozbioru potrafiła Polska dokonać dość poważnego postępu w ekonomii stosując nowoczesną technologię w rolnictwie i przemyśle. Polski parlament powołał do życia Komisję Edukacji Narodowej, która stała się pierwszym Ministerstwem Edukacji Publicznej w Europie (1773 r.). Ten okres w życiu narodu do dziś nosi nazwę „Wieku Oświecenia” i charakteryzował się rozwojem nauki, ekonomii, sztuki i literatury politycznej. Najbardziej godnymi uwagi intelektualistami w tym okresie byli: Stanislaw Staszic, Hugo Kołłątaj i Józef Pawlikowski. Ci trzej pisarze byli wyrazicielami problemów i pomysłów, które wtedy nurtowały zdecydowaną większość polskich myślicieli politycznych. W zasadzie wszyscy trzej byli zgodni w sprawach dotyczących reform socjalnych. Polska była oligarchią szlachty i pracowników państwowych. Wieśniacy cieszyli się z przyznanych im swobód obywatelskich. Wprawdzie jeszcze nie mieli prawa do posiadania własnej ziemi, ale mogli zawierać kontrakty z właścicielami ziemskimi. Żeby nadać „Wiekowi Oświecenia” jeszcze większego znaczenia polski parlament rozpoczął przygotowania do opracowania konstytucji we wrześniu 1787 r. wybierając Ignacego Potockiego jako koordynatora projektu. Debaty trwały cztery lata. Prezydent Warszawy Jan Dekert wezwał 141 delegatów z różnych miast do reprezentacji parlamentarnych by pozwolić aby klasa średnia miala prawo posiadania ziemi. Z drugiej strony opozycja mobilizowała się do walki z postępem społecznym.

Konstytucja została podpisana 3 maja 1791 roku. Dzień był starannie zaplanowany. Armia była w pogotowiu, a ulice Warszawy zapełnione niezmierzonymi tłumami widzów, głównie z klasy średniej. Korzystając z okoliczności poparcia setek delegatów, zwolennicy konstytucji zajęli salę obrad i galerie przeznaczone dla publiczności. Opozycja poczuła się zastraszona i zdezorientowana. Po krótkiej prezentacji projektu konstytucja została przegłosowana. W nowym statucie jest mowa o monarchii dziedzicznej, zniesieniu „liberum veto”, zwiększeniu praw wieśniaków, stworzeniu rządu składającego się z ministrów mianowanych przez króla, ale odpowiedzialnych przed parlamentem.

Po podpisaniu Konstytucji.

Tym samym, Polska otrzymała swoją „rewolucyjną” pierwszą Konstytucję, która była pierwszą Konstytucją w Europie i tylko drugą na całym świecie (po Konstytucji Stanów Zjednoczonych po 1787 r.). Rocznica podpisania pierwszej polskiej Konstytucji – dzień 3 maja - jest świętem narodowym w dzisiejszej Polsce.

Andrzej Wolski